Zaczynam od tego aparatu, gdyż jest on bardziej popularny od FEDa i cześciej dostaję listy z pytaniami właśnie o niego. Opisując tu różne sytuacje przyjmuję poniższe założenia:
- body z obiektywem standardowym HELIOS-44M-4 2/58 lub o zbliżonych parametrach,
- bez lampy błyskowej,
- klisza ISO 100.
Często może się przytrafić, że błądzę wokół jednego problemu próbując go dokładniej wyjaśnić, więc dany temat może przewijać sie tu wiele razy - prosze o wyrozumiałość.
Jeśli jakiś termin sprawia trudność - odwołaj się do Słownika umieszczonego w serwisie (jak na razie skromnego, ale z czasem sie rozrośnie!).

Zenit 11

Opiszę poniżej Z11 z każdej strony - co do czego służy na każdej ze ścian:

Ścianka Przednia

Patrząc na Zenka od przodu zauważyć się da kilka nieznanych przełączników. Po stronie lewej (prawej od obiektywu patrząc z góry) mamy:
- okrągłe synchronizacyjne gniazdko lampy błyskowej (X),
- samowyzwalacz: spust (A) i sprężyna (B);
nad obiektywem:
- czujnik światłomierza (C).

Gniazdo synchronizacji z lampą błyskową.
Po co? Ano po to, że jeśli lampa nie posiada styków w stopce, lub zostały one uszkodzone (jak w mojej) i nie da sie korzystać ze stopki, to podłączamy lampę wystającym z niej kabelkiem właśnie do tego gniazdka. Powinno być ono oznaczone dużą literą 'X', ale w większości Z11 nie jest.
Poza tym gniazdko przydaje się, gdy nie chcemy używać stopki lampki i błyskać bezpośrednio na obiekt. W takiej sytuacji podłączamy lampę kabelkiem do gniazdka, celujemy np. w sufit, aby odbić od niego błysk i pstrykamy. Światło odbite jest dużo bardziej efektowne (moim zdaniem) i plastyczne od bezpośredniego światła błyskowego, ponieważ bezpośrednie znacznie 'spłaszcza' fotografowany obiekt/osobę nie nadając mu większego wyrazu.

Samowyzwalacz: sprężyna i jej spust.
Najprostszy sposób wykorzystania samowyzwalacza - zrobienie sobie samemu zdjęcia.
Ustawiamy aparat na stabilnym podłożu - najlepiej statywie - naciągamy sprężynę (o 180o odwrotnie do wskazówek zegara), wciskamy spust nad sprężyną i biegniemy we wcześniej wycelowane zdjęcie, a Zenek wykonuje zdjęcie po ok. 10-15sek. (lub wcale, jak mój :( )

Czujnik światłomierza.
Jeśli wycelujesz aparat w coś jasnego (niebo) i przysłonisz dłonią jego wpust (tą kratkę za folią nad obiektywem), to strzałka poziomu światła wychyli się z jednej strony w drugą. Oznacza to, że światłomierz działa (aczkolwiek niekoniecznie poprawnie).

do góry

Ścianka Dolna

Ja w swoim Z11 znalazłem jedynie dwa gwinty (np. do podkręcenia statywu).

Ścianka Tylna

Co tutaj? jedynie wizjer, którym wybieramy kadr - jak w większości aparatów i dżwignia naciągu kliszy.

do góry

Ścianka Górna (jest tu zdjęcie 12xp, bo nie posiadam fotki z11)

Jest tu najwięcej przełączników które na początku będą nas interesować. Zacznijmy od strony lewej:
- zestaw pierścieni po stronie lewej:
   * odchylana i wyciągana korbka (G),
   * skala czułości błony światłoczułej (H)(ASA/DIN),
   * skala przysłon,
   * skala czasów otwarcia migawki,
- wskazówka (skala) światłomierza (I - występuje w zenicie 11);
bardziej centralnie (na wysokości pryzmatu):
- stopka lampy błyskowej (J),
z prawej od pryzmatu:
- pokrętło czasów otwarcia migawki (K),
- spust (L) z pozycją T i V,
- licznik wykonanych zdjęć (M),
- gałka naciągu filmu (N).

do góry

Korbka zwijania filmu.
Ma dwie funkcje. Jedną z nich jest zwijanie filmu do kasety po wykonaniu serii zdjęć. W tym celu należy ją odgiąć i zacząć kręcić zgodnie ze wskazówkami zegara lub kierunkiem wskazywanym przez strzałkę (choć nie jest to jedyna czynność potrzebna do zwinięcia kliszy. Jak ją zwinąć? kliknij tutaj).
Druga funkcja to otwieranie tylnej ścianki w celu wyjęcia lub założenia błony. Aby ją otworzyć pociągnij za gałkę (G) pionowo w góre (trzymając aparat dolną ścianką w dół) aż do otwarcia tylnej klapki (jakieś 1,5 - 2cm).

Skala czułości błony.
Po co? Aby chociaż nie zapomnieć jak czuły film włożyliśmy do aparatu, poza tym na jej podstawie obliczane będą wartości przysłon i czasów migawki dla danego kadru.
Jest w dwóch jednostkach: ASA (American Standards Assotiation) oraz DIN (Deutsche Industrie Norm). Dlaczego? Bo jest to dość wiekowy aparat, Teraz stasujemy skalę ISO (International Standards Organisation) - łączy ona w sobie obie powyższe. Można spotkać ją na większości negatywów podaną na opakowaniu.

Czułości błon

Jednostka	Wartość
ASA	25	50	100	200	400	800	1600	3200	6400
DIN	15	18	21	24	27	30	33	36	39
ISO	25/15o	50/18o	100/21o	200/24o	400/27o	800/30o	1600/33o	3200/36o	6400/39o

Tutaj znajdziesz rozszerzoną Tabelę Czułości Błon z większą, ilością jednostek.

do góry

Skala wartości przysłon.
Są na niej wartości przysłon (takie jak na obiektywie, ale w większym zakresie). Potrzebna do obliczania wartości czasów migawki dla danego kadru.

Skala czasów otwarcia migawki.
Czasy z zakresów od 30s do 1/500s ze skokiem co 1/2. Potrzebne do obliczania wartości przysłon dla danego kadru.

do góry

Wskazówka światłomierza (poziomu oswietlenia).
W okienku znajdującym się pomiędzy korbką zwijania filmu, a stopką dla lampy błyskowej zauważyć można dwie 'wskazówki'. Jedna z nich (cieniutka) wychyla się po skierowaniu aparatu na żródło światła lub przysłonięciu czujników światłomierza. Drugą (okrągłą z otworkiem) sterujemy poprzez przekręcanie najbardziej zewnętrznego pierścienia po lewej stronie (tego ze skalą czasów).
O co chodzi? o to, aby obie wskazówki się pokryły, czyli cieniutka ukazała się w okienku tej drugiej. Daje to (teoretycznie) poprawne naświetlenie klatki z tak dobranymi parametrami, jakie dobrały się w pary na pokrętłach czasów i przysłon.
Więcej, czyli jak poprawnie ustawić ekspozycję (naświetlenie klatki) znajdziesz tutaj...

Stopka lampy błyskowej.
Powinna być zabezpieczona plastykową wsówką okrywająca jej styki, ale często jest ta wsówka gubiona i styki narażone są na uszkodzenia mechaniczne (choć raczej ciężko je uszkodzić). Stopka służy do podłączenia (zamontowania) lampy błyskowej. Jeśli lampa posiada jedynie sanki pasujące do stopki (bez styków na sankach) to należy podłączyć ją poprzez gniazdo synchronizacji lampy błyskowej (X).

do góry

Pokrętło czasów migawki.
Ustalamy nim na jak długo kurtynki migawki otwierają się aby wpuścić światło naświetlające błonę. Liczby na pokrętle są mianownikami ułamków i oznaczają w rzeczywistości:
1/30sekundy, 1/60s, 1/125s, 1/250s, 1/500s. Wynika z tego, że najkrótszy czas to 500, a najdłuższy to 30. Litera 'B' jest ang. skrótem od BULB. Przy tym ustawieniu migawka otwarta jest tak długo, jak trzymamy wciśnięty spust. Przydatne przy zdjęciach w słabym oświetleniu (np. w nocy).
Litera 'X' przy czasie 1/30 oznacza synchronizację z lampą błyskową na ten właśnie czas. Robiąc zdjęcie z lampą trzeba ustawić czas właśnie 1/30 (lub dłuższy - w tym przypadku jedynie B) dla naświetlenia całej klatki. Jeśli wybierzemy czas krótszy - na negatywie widoczny będzie jaśniejszy (nienaświetlony przez lampę) pionowy pas po jednej ze stron kadru.

do góry

Spust migawki.
Nim wykonujemy zdjęcie, jak w każdym aparacie, ale dodatkowo ma i inne funkcje!
Jest to spust dwustopniowy. Po lekkim, połowiczym, wciśnięciu przymyka się przysłona do wartości roboczej (robi się w wizjerze ciemniej i ostrzej), po wciśnięciu do końca otwiera się migawka - robi zdjęcie.
Oprócz tych dwóch pozycji są jeszcze dwie. Oznaczone na górnej ściance T oraz V.
T - długi czas otwarcia migawki - ustawiamy czas B, wciskamy spust do końca i przekręcamy w lewo (odwrotnie do wskazówek zegara). Możemy oderwać ręce od aparatu, a migawka pozostanie nadal otwarta. Zamknie się dopiero po przekręceniu spustu do pozycji neutralnej (środkowej).
V -dzięki uprzejmości Tomasza Zwierzchowskiego: Instrukcja, Zenit12XP z 1989r.: "Przy fotografowaniu z zastosowaniem samowyzwalacza należy umocować aparat na statywie, a następnie:

a) wyregulować ostrość
b) nacisnąć do odczuwalnego oporu przycisk spustowy [...] i przekręcić go zgodnie z ruchem wskazówek zegara (położenie "V"). Wciśnięcie i przekręcenie przycisku spustowego są niezbędne do ręcznego przesłonięcia obiektywu, gdyż przy pracy z samowyzwalaczem przysłona automatycznie nie zamyka się;
c) ustawić przysłonę i czas naświetlania;
d) naciągnąć migawkę
e) naciągnąć dźwignię mechanizmu samowyzwalacza przez przesunięcie dźwigni [...] w dół do oporu;
f) nacisnąć przycisk włączenia samowyzwalacza [...] i zająć przewidziane dla siebie miejsce przed obiektywem. Migawka aparatu zwolni się nie wcześniej niż po upływie 7 s."

Od góry spustu zaobserwować można gwint do wkręcenia wężyka spustowego. Wężyka używa się w celu uniknięcia wywoływania drgań aparatu przy dłuższych czasach migawki, co prowadzi do poruszenia (rozmazania) zdjęcia.

Jeszcze jedną funkcją spustu jest mały metalowy pierścień okalający go w dolnej części. Gdy go wciśniemy, zwolnimy mechanizm zabezpieczający przed wcześniejszym przypadkowym zwinięciem filmu do kasety. Dopiero po wciśnięciu tego pierścienia możliwe jest zwinięcie kliszy!!

do góry

Licznik zdjęć.
Jak każdy licznik - pokazuje ile zdjęć już zrobiliśmy, na której klatce aktualnie ustawiony jest film. Pamiętając jak długi zainstalowaliśmy łatwo obliczyć ile jeszcze zostało...

Naciąg kliszy.
Do tego służy dżwignia. Odciągając ją w prawo do samego końca (ok. 230o) przesuwamy film do następnej klatki, a tym samym naciągamy migawkę (sprężynę od migawki).
UWAGA! nie naciągaj migawki zaraz po zrobieniu zdjęcia, tylko na krótki czas przed wykonaniem następnego! Jeśli sprężyna migawki naciągnięta będzie dłuższy okres, może się rozciągnąć, powodując rozregulowanie długości czasów, co prowadzi do nieudanych zdjęć!

do góry

Zenit 12xp

Jest tylko jedna różnica w budowie Z12xp. Jest nią wbudowany sprzężony światłomierz aparatu. Ten model posiada takowy. Pomiar światła odbywa się przez obiektyw, jest to tzw. pomiar TTL (Through The Lense). Światłomierz posiada czujnik wewnątrz body aparatu i mierzy światło wchodzące do wnętrza przez obiektyw, czyli znaczniej dokładniej niż poprzedni model ze światłomierzem 'zewnętrznym'.
Dokładne różnice poniżej.

do góry

Ścianka Przednia

Nad obiektywem nie ma zewnętrznego czujnika światłomierza (C) (przynajmniej jego okienka). Przeniesiony za obiektyw, do wnętrza aparatu.
Gniazdo synchronizacyjne lampy błyskowej (X) oraz samowyzwalacz (A i B) tak jak w Zenicie 11 - na tym samym miejscu.

Ścianka Dolna

W mojej 'dwunastce' jest tylko jeden gwint do mocowania statywu, a w 11-ce były dwa...

Ścianka Tylna

Obok wizjera (D) miejsce na baterie (F) zasilające diody światłomierza - dwie sztuki.

W wizjerze dwie diody (z prawej strony) wskazujące (nie)poprawność ustawień ekspozycji (odpowiedniego doboru czasu, przysłony do ISO kliszy i warunków oświetleniowych)

Ścianka Górna

Pokrętło po lewej zmniejszone do ustawienia jedynie czułości aktualnej kliszy (w ASA). Ustawiając czułość 'informujemy' światłomierz jak ma dobierać parametry ekspozycji do poprawnego naświetlenia.

Brak skali światłomierza - występuje w postaci diod w wizjerze aparatu.

do góry

Helios-44M-4 2/58

Obiektyw standardowy do Zenita, lub raczej jedna z jego wersji.

Licząc od gwintu:
- pierścień przysłon (O),
- skala Głębii Ostrości (P),
- pierścień ostrzący (R) ze skalą odległości (metry).

Pierścień przysłon.
Służy do ustawienia wielkości otworu względnego obiektywu (f). Obracając ten pierścień zaobserwować można, od przodu lub tyłu obiektywu, nachodzące na siebie listki przysłony (diafragmy). Służy ona do regulowania ilości światła, jaka ma wpadać do wnętrza aparatu.
Zmieniając wartość powiedzmy z f/5,6 na f/4 wpuszczamy 2x więcej światła. Z wartości f/5,6 na f/2,8 - 4x więcej, a z f/5,6 na f/8 zmniejszamy jego ilość dwukrotnie. Więcej na ten temat znajdziesz klikając tu.

do góry

Skala głębii ostrości.
W jej centrum widnieje czerwona kreska - punkt nastawczy dla pierścienia przysłon i ostrzącego. Z jej prawej strony litera 'R' - gdy używamy filmu uczulonego na promienie podczerwone, należy przeostrzyć na ten punkt.
Na skali naniesione są niektóre wartości przysłony. Służą one ustaleniu jak głęboki obszar od obiektywu będzie ostro przedstawiony na naszym zdjęciu. Im wartość przysłony większa, tym więcej obszaru ostrego na naszej fotce, im mniejsza, tym mniej.

Przykładowo ustawiamy ostrość na przedmiocie oddalonym od obiektywu o 2,5m. Przysłonę zmieniamy na f/5,6. Wartość f/5,6 na skali Głębii Ostrości jest pomiędzy f/4 a f/8. Możemy zauważyć, że Głębia Ostrości (GO) pokrywać nam będzie odległość od obiektywu z przedziału od ok.2,2m do ok.3,5m. Zmieniając teraz przysłone na f/11 pokryje ona odległość z przedziału ~1,8m-4m, a zmniejszając otwór jeszcze bardziej (do f/16) GO zwiększy się jeszcze bardziej. Wszystkie przedmioty spoza tego przedziału odległości będą (teoretycznie) nieostre lub lekko rozmyte.
Z tego przykładu łatwo wywnioskować, że zwiększając wartość przysłony zmniejszamy ryzyko popełnienia błędu przy nastawieniu ostrości i w konsekwencji uwiecznienia głównego motywu nieostro. Niestety jest tego minus. Zwiększając wartość przysłony (zmniejszając otwór względny) wpuszczamy na kliszę coraz mniej światła, a musi go być odpowiednia ilość do poprawnego naświetlenia klatki! Trzeba w jakiś sposób to światło 'uzupełnić' - wystarczy wydłużyć czas ekspozycji. Pamiętajmy, że jednak nie można robić tego w nieskończoność (wykonując zdjęcia 'z ręki') gdyż im dłuższy czas naświetlania klatki (otwarcia migawki) tym większe ryzyko poruszenia zdjęcia i w konsekwencji RÓWNIEŻ NIEOSTRE uwiecznienie motywu...

do góry

Pierścień ostrzący.
Do czego? do ustawiania ostrości na wybranym przez nas motywie z kadru. Gdy nim kręcimy, obraz w wizjerze robi się bardziej ostry, lub mniej ostry. Bardzo pomocny jest w ocenie ostrości mikroraster znajdujący się w centralnej części kadru.
Na tym obiektywie skala odległości występuje w jednostkach metrach (m). Są i inne, gdzie dodatkowo podana jest w stopach (ft).

---

28 Pazdziernik, 2003
Nie do wiary! zajęło mi to trochę ponad miesiąc! ale ze mnie leń...
Na tym kończyłby się opis Zenitów (11 i 12xp) oraz podstwowego obiektywu.
Wkrótce podobny opis dla aparatu FED 5.
Jeśli znajdziesz tu jakieś błędy, proszę powiadom mnie o nich.

Zapraszam do dalszej lektury,
Filip.